> ## Content Index
> Fetch the complete content index at: https://dekijkvankobe.be/llms.txt
> Use this file to discover other available public pages before exploring further.

# De leraar die niemand aanwierf
- URL: https://dekijkvankobe.be/de-leraar-die-niemand-aanwierf/
- Published: 2026-10-14T07:00:00.000Z
- Updated: 2026-11-15T15:10:21.000Z
- Author: Kobe Smits
- Tags: De kijk van Kobe

***Over de omgeving als derde leraar, en de natuur die leren ontlokt***

Vorige week ging ik joggen op onze vaste looproute over Salet, op ons eigen terrein. Halverwege kon ik niet verder op mijn vertrouwde pad. Een bever was mij voor geweest. Er lag een stam over het pad, overal lagen spaanders, de oever was afgekalfd en de brug over de rivier kon ik niet meer bereiken. De keuze was terugkeren of door de brandnetels om. Ik voelde verwondering en nam meteen foto's voor collega's en deelnemers. Een leerrijke ontmoeting, ook al heb ik de bever zelf niet gezien.

Geen mens had dit pad bewust zo ontworpen. De omgeving veranderde terwijl ik er niet was, en bepaalde daarna wat ik kon doen.

> Op een terrein dat ik als begeleider dacht te kennen, gaf die veranderde omgeving mij een nieuwe uitdaging. Wat de bever buiten deed, doet een tafelopstelling binnen: ze bepaalt de weg die het gesprek kan nemen.

## De zaal die spreekt

Neem een gesprek dat veiligheid en vertrouwen vraagt. Vaak gaat het door in een zaal die het tegendeel uitstraalt: een lange tafel, vaste stoelen, de baas aan het hoofd en het scherm prominent in de ruimte. Die opstelling kan werken als je taakgericht wil overleggen en het helpt om de spreadsheet te projecteren. Zo'n ruimte schreeuwt in stilte efficiëntie, terwijl er soms iets anders nodig is: verbinding maken, het moedige gesprek voeren, jezelf uitdagen, kijken hoe je als team functioneert, je kwetsbaar opstellen.

In het beste geval bereiden leiders hun vergaderingen zorgvuldig voor. De plek waar die vergadering gebeurt, laten ze meestal over aan het toeval, of aan wie het gebouw beheert.

> Elke ruimte en elke plek creëert leerkansen. De vraag is welke leerkansen je wil laten ontstaan.

## De omgeving als derde leraar

Onlangs kwam ik te weten dat die gedachte ook echt een begrip is: de omgeving als derde leraar. Wouter Adriaensen van DOX, die scholen en organisaties helpt hun leeromgeving in te richten, reikte het me aan in een dubbelinterview met Saskia Vandeputte .

Het begrip komt van Loris Malaguzzi, een pedagoog die na de Tweede Wereldoorlog in het Italiaanse Reggio Emilia een eigen onderwijsvisie uitbouwde. Hij onderscheidt drie leraren. De eerste is de volwassene die iets doorgeeft. De tweede zijn de mensen naast je, met wie je samen leert. De derde is de omgeving zelf: de inrichting, het licht, de sfeer, en de vraag waartoe een plek uitnodigt. In ons outdoorwerk zie ik hoe de tweede en de derde leraar er samen voor zorgen dat mensen en groepen zich ontwikkelen.

Die derde leraar is er altijd. Je kan hem over het hoofd zien, maar hem negeren kan je niet. Elke omgeving ontlokt iets, binnen net zo goed als buiten. De ene plek maakt mensen spraakzaam en ondernemend, een andere houdt iedereen netjes op zijn stoel tot de voorzitter iets vraagt.

> Ik kies bewust voor het woord ontlokken. Uitlokken klinkt alsof je iets moet opjagen. Ontlokken gebeurt in een zachtheid die openheid schept. Daar hoort veiligheid bij, want wie zich onveilig voelt, klapt dicht, hoe rijk de omgeving ook is.

## Binnen ontwerp je de omgeving, buiten kies je de gepaste plek

Wouter vertelde hoe hij een binnenruimte kneedt. Hoe meer een ruimte zich laat kneden, hoe beter ze past bij het leerproces dat een school of een organisatie voor ogen heeft. DOX zet daarvoor liefst weinig meubels in, met vormen die van alles kunnen worden, zodat er open ruimte overblijft. De ruimte dicteert het leerproces, zei hij, en dat geldt binnen evengoed als buiten.

Buiten kneden wij niet. Wij kiezen. Daarom denken we heel bewust na over welk stuk van het programma zich waar afspeelt. Een groep die elkaar nog niet kent, start met een wandeling, en onderweg zorgen we ervoor dat iedereen eens met iemand anders loopt. Wie moet leren vertrouwen, nemen we mee naar plekken waar het overzicht wegvalt.

## Leiden zonder overzicht

Die keuze raakt ook mij. Van kinds af aan ben ik de koning te rijk in de hoogte. Waar ik in een oefening zelf een plek mag zoeken, klim ik naar de plek met overzicht, op een touwenparcours of in een boom. Van daaruit kan ik alles volgen en naar iedereen roepen. Lees: ik kan alles controleren. Zo merk ik dat ik ook aan tafel, tijdens een maaltijd of een vergadering, snel de kop van de tafel kies. Vast om dezelfde redenen.

In onze grot neemt de omgeving me dat allemaal af. Het is er donker, je beweegt trager en je tast af. In de smalste passages hoor je alleen wie voor en achter je kruipt. Daar kan ik een groep niet sturen met mijn stem, mijn overwicht of mijn structuur. Ik moet het contact en de communicatie anders doorgeven, en vooraf veel meer investeren in vertrouwen. De grot dwingt mij om mijn leiderschap anders op te nemen en inventief te zijn in hoe ik leid zonder mijn vertrouwde middelen.

> Misschien herken je dat. Wie leidt, zoekt graag de plek met overzicht: het hoofd van de tafel, het scherm, het laatste woord. De vraag is wat er met je leiderschap gebeurt wanneer die plek wegvalt.

## Een klimtouw kan volstaan

Wat neem ik dan mee naar zo'n plek? Liefst dingen die mogelijkheden scheppen. Een flipchart neem ik niet mee het bos in. Ik zoek liever uit hoe we daar toch notities kunnen nemen en elkaar iets kunnen vertellen, ook verspreid over een groot terrein. In mijn rugzak zit altijd een klimtouw. Met een touw kan je van alles: organische vormen leggen, mensen aaneenknopen, zelfs touwtjespringen.

Ik kies graag voor oefeningen met meer dan één uitweg. Ze laten mensen uitproberen, oefenen en wakkeren inventiviteit aan. Wie experimenteert, merkt zelf welke manier van oplossingen zoeken, verbinding maken en leidinggeven bij hem past. Een puzzel met één juiste oplossing laat die ruimte zelden.

En ik neem graag vertraging mee. Dat woord durf ik bijna niet in de mond te nemen, want eigenlijk zoek ik een versneller van leren. Vertraging is zo'n versneller: ze vergroot de ontvankelijkheid om leerkansen te zien in alles wat zich aandient.

Onze Engelse collega's hebben er een mooie uitdrukking voor: *dip them and dry them.* We dagen mensen uit buiten hun comfortzone, en daarna krijgen ze de ruimte om op adem te komen. Inademen, uitademen.

> In die rust zakt het leren in, en kan iemand zeggen: dat was spannend, en ik heb er iets aan gehad. Ik zie hoe sterk dat het leren bij ons versnelt.

## Wat ontlokt jouw ruimte?

Dus loop eens door je vergaderzaal, je onthaal, je kantoor. Wat wordt daar gezegd zonder dat iemand spreekt? Welke plek kies jij als het spannend wordt, en wat doet die plek met de mensen rond jou? En welk pad loop je nog uit gewoonte, terwijl de omgeving intussen veranderd is?

*Stay Human.*

---

### Bronnen

Carlina Rinaldi, *In Dialogue with Reggio Emilia. Listening, Researching and Learning*. Routledge, 2005 (tweede editie 2021).

Met dank aan Wouter Adriaensen voor het inspirerend gesprek. Binnenkort verschijnt het volledige interview met ons beiden.