Wir haben es gewusst

Over het verschil tussen aanwezig zijn en erbij zijn

Vorig jaar organiseerde ik een dag van culturele uitwisseling met onze collega's uit Singapore, vlak voor een gezamenlijke opleiding. Ik faciliteerde een sessie over hoe cultuur bepaalt hoe we met directheid en hiërarchie omgaan, gebaseerd op het werk van Erin Meyer. Haar cultuurkaart maakt zichtbaar hoe sterk die normen tussen landen kunnen verschillen: wie zegt wat hij denkt, wie zwijgt uit beleefdheid, wie instemming toont door mee te knikken. Samen zochten we voorbeelden. Faiz, een van de deelnemers, nam ijverig nota en knikte mee.

Wat ik zag, was wat ik wilde zien: een betrokken deelnemer. Tijdens de sessie hoorde ik dat hij het interessant vond. Dat streelde mijn ego, en het stelde me gerust. Pas twee dagen later, in de algemene terugblik, kwam de eerlijke versie.

Hij had met zijn hoofd bij zijn eigen programma gezeten, bezig met hoe hij zijn leerdoelen in de oefeningen zou verweven. Ik had instemming gelezen, terwijl zijn aandacht bij iets anders zat.

Misschien las ik verkeerd. Misschien knikte Faiz omdat een knik in zijn context beleefdheid is en geen instemming. Misschien woog mijn rol als directeur mee, want hoe meer hiërarchie er in een gesprek zit, hoe duurder het wordt om hardop iets anders te willen. Iets wat Meyer scherp maakt. Misschien was het klimaat niet veilig genoeg voor tegenspraak. Vier verklaringen voor één knik, en ik had er maar één gezien. Ik had de dag getrokken en ging ervan uit dat het programma klopte voor iedereen. Dat maakte het voor Faiz makkelijker om mee te knikken dan om tegen te spreken.

Meeknikken is niet hetzelfde als instemmen

In mijn vorige nieuwsbrief — Wie alles zeker weet, ziet het minst — beschreef ik twee figuren die onzekerheid in de weg staan: de gans die vecht en de egel die bevriest. In de gesprekken daarna dook een derde dier op. De fawn. In het Nederlands het ree: het dier dat veinst. De gans vecht. De egel bevriest.

De fawn speelt mee. Hij knikt, hij beweegt mee, hij lijkt aanwezig. Maar hij is het niet. Faiz zat aan die tafel en deed precies dat: aanwezig in de vorm, afwezig in de inhoud.

Dat noem ik inschikken. De eigen behoefte even wegleggen om de spanning niet te laten ontstaan. Het is geen karaktertrek maar een beweging waar iedereen weleens in glijdt. Ik ook. Ze valt het minst op, juist omdat ze op samenwerking lijkt. Het verschil is subtiel maar wezenlijk.

Welke groep wordt vatbaar voor veinzen?

Geert Janssens beschrijft in Eeuwig Ondernemen hoe samenlevingen ophouden hun eigen waarschuwingssignalen te zien. Hij illustreert dat met de jaren twintig: een decennium van economisch succes waarbij de signalen voor de crash van 1929 er wel waren, maar door niemand als zodanig werden herkend. Banken bleven lenen, beurzen bleven stijgen, en wie twijfelde werd weggezet als spelbreker. De correctiemechanismen verzwakten zonder te verdwijnen. De radar werkte nog, maar de signalen kwamen niet meer door. Janssens noemt dat zelfblindheid. Succes maakt de noodzaak van correctie tijdelijk onzichtbaar. Wie goed draait, scherpt zijn oren niet. En zijn ogen evenmin.

Wat op de schaal van samenlevingen zelfblindheid heet, draagt aan een vergadertafel een kleinere naam. Daar heet het inschikken. Hetzelfde mechanisme, kleinere schaal: iemand merkt het signaal op, en niemand spreekt het uit.

Wat een team te glad maakt

Amy Edmondson onderzocht jarenlang wat teams toelaat om te leren. Psychologische veiligheid gaat over teams waar spanning hardop gezegd mag worden. Waar je het oneens kunt zijn en toch aanwezig blijft. Een groep die nooit schuurt is verdacht. Edmondson noemt dat valse harmonie: de oppervlaktekalmte die echte onenigheid niet wegneemt maar weghoudt. Het zorgt ervoor dat verschil niet productief wordt, en dat teams blijven cirkelen zonder echt voortgang te makne.

Hier zit een blinde vlek, en uitgerekend voor wie recht voor de raap is. Wie zelf altijd zegt wat hij denkt, leest stilte snel als instemming. Hij neemt aan dat de anderen even direct zijn als hij. De meebeweger verdwijnt precies onder die aanname.

Inschikken heeft meer dan één gezicht.

Neem een projectleider voor ogen zoals ik haar/hem graag heb: gemotiveerd, op tijd, met goesting voor de zaak en oprecht betrokken bij doelen die hij wil halen. Net die toewijding wordt mogelijk een dekmantel. Net wanneer een sessie zou kunnen landen, wanneer er ruimte komt voor wat schuurt, kijkt zij op haar horloge. De trein wacht (niet). We worden verwacht bij de klant. We pakken het de volgende keer op. En zo holt zij vooruit, de groep achter zich aan, altijd naar een volgend doel, nooit naar het gesprek zelf.

Het ziet eruit als richting. Dat is het niet: het is een uitgang, een escaperoute. Zelden zijn het de onverschilligen die dit doen. Het zijn de gedrevenen, want gedrevenheid is de mooiste dekmantel: ze houdt de spanning buiten de deur.

Het tweede gezicht is scherper. Aan een tafel met directies lag ooit een dolk, voor zich neergelegd door een senior directeur die hem nu en dan opnam, zoals een ander met zijn balpen speelt. Iedereen zag dat het niet hoorde. Toch vond de tafel er een naam voor: zo is hij nu eenmaal. Hij weet hoe het er op de vloer aan toegaat, en dat geeft hem het recht om zich zo te gedragen. De groep schikte zich en noemde het verdraagzaamheid. Kristof Macours zou zo iemand een ontsporer noemen: een dominante stem die de ruimte inneemt, telkens opnieuw, in kleine sneden.

Ga je dan altijd graven naar wat eronder ligt?

Wie van diepgang houdt, kijkt misschien niet uit naar rust. Ik betrap mezelf daarop. Toch kan rust een verdiende fase zijn, of een gepaste keuze. Stabiliteit heeft waarde, en niet elk moment hoeft te worden ontleed.

Kristof Macours leerde me iets in dit verband. Een klant die op voorhand hoort dat een programma voor de helft uit actie en voor de helft uit nabespreking bestaat, vreest vaak dat het te veel aanleren of praten wordt. Hij maakte helder waarom dat zelden klopt: een nabespreking die gaat over wat ertoe doet, voelt nooit als lang. Zodra mensen merken dat ze mogen schuren zonder dat de band breekt, voelt die tijd als betrokkenheid. Een team dat zo durft schuren, heeft geen gladde rust nodig. Het heeft ruimte nodig.

De vraag is dus hoe je verdiende rust van vermeden rust onderscheidt. Er is een test: kan de schuring nog, als ze nodig is? Verdiende rust houdt de deur open. Vermeden rust plakt er een sticker op: harmonie. Misplaatste harmonie, weliswaar.

Wir haben es gewusst

In elk van die momenten wist iemand het, en vaak wisten meerderen het. Terug naar het begin: Faiz wist dat hij iets anders nodig had en zei het niet. De tafel wist dat de dolk niet hoorde. De leugen van het inschikken zit nooit in het niet-weten. Ze zit in het wel-weten en zwijgen.

Wat schuring draagbaar maakt

Veiligheid en schuring horen samen, en de ene is de voorwaarde voor de andere. Je durft pas te botsen wanneer de grond onder je stevig genoeg ligt. Dat is geen comfort maar de zekerheid dat je aanwezig mag blijven wanneer het spant. Die zekerheid organiseren is het werk van de leider.

De scherpste spiegel hangt niet bij de tijdgenoten van een eeuw geleden. Hij hangt bij elk van ons, vandaag, in je eigen team. Wat merk je op maar zeg je niet?

Stay Human

Kobe


Bronnen

Amy C. Edmondson, Teaming. How Organizations Learn, Innovate and Compete in the Knowledge Economy. Jossey-Bass, 2012.

Geert Janssens, Eeuwig Ondernemen. Etion.

Erin Meyer, The Culture Map. PublicAffairs, 2014. Kristof Macours, reeks over governance, cultuur en bestuursdynamiek. Guberna, 2026.

© 2026 Kobe Smits · Privacyverklaring

Site door Kattenberg 118